Sprawca przestępstwa jest jednym z centralnych obszarów zainteresowania kryminologii. Nie chodzi jednak o stworzenie jednego portretu „typowego przestępcy”. Taki portret byłby wygodny. Problem w tym, że rzeczywistość rzadko ma obowiązek być wygodna.
Kryminologia bada cechy sprawców, ich funkcjonowanie oraz czynniki związane z zachowaniami przestępczymi. W różnych nurtach akcentowano między innymi cechy biologiczne, psychologiczne i społeczne, ale współczesne podejście wymaga dużej ostrożności wobec prostych wyjaśnień.
Nie tylko „dlaczego?”
Pytanie o przyczyny popełniania przestępstw jest ważne, ale nie jedyne. Równie istotne jest badanie mechanizmów, które mogą powstrzymywać człowieka przed zachowaniem niezgodnym z prawem.
To przesuwa punkt ciężkości z poszukiwania jednej przyczyny na analizę wielu czynników i zależności. Zachowanie człowieka nie powstaje w próżni. Znaczenie mogą mieć cechy jednostki, jej środowisko, wcześniejsze doświadczenia, sytuacja, dostępne możliwości działania oraz reakcje otoczenia i instytucji.
Sprawca także ma swoją historię — i historia odpowiedzialności też
Podręcznik zwraca uwagę, że odpowiedzialność karna za czyny popełniane przez różne kategorie osób zmieniała się historycznie. W dawnych systemach odpowiedzialnością obejmowano niekiedy nie tylko ludzi, ale również podmioty zbiorowe czy nawet zwierzęta. Dzisiejszy sposób rozumienia odpowiedzialności nie był więc zawsze oczywisty.
Kryminologia bada również szczególne grupy sprawców, na przykład osoby nieletnie, osoby starsze czy recydywistów. Nie po to, by przykleić etykietę, lecz aby zrozumieć, czy i jakie prawidłowości występują w określonych populacjach.
Najważniejsze pozostaje rozróżnienie między opisem prawidłowości a przewidywaniem zachowania konkretnej osoby. Statystyczna zależność nie jest wyrokiem, a czynnik ryzyka nie jest przepowiednią.