W codziennym języku „przestępstwo” i „przestępczość” łatwo wrzucić do jednego worka. Kryminologia robi odwrotnie: najpierw ten worek rozwiązuje, a potem bardzo dokładnie sprawdza, co właściwie jest w środku.
Przestępstwo: konkretny czyn
Przestępstwo odnosi się do określonego zachowania człowieka. W prawie karnym jego definicja jest ścisła i związana z warunkami określonymi przez ustawę. Kryminologia patrzy jednak szerzej, bo interesuje ją również społeczny i historyczny kontekst tego, co uznaje się za zachowanie przestępne.
To ważne, ponieważ granice między zachowaniem legalnym i nielegalnym nie są w historii niezmienne. To, co w jednym czasie lub systemie prawnym było penalizowane, w innym może być dopuszczalne. Kryminologa interesuje więc nie tylko treść przepisu, lecz także pytanie, dlaczego określone zachowania zostały uznane za przestępstwa i jak te granice się zmieniają.
Przestępczość: zjawisko społeczne
Przestępczość to już nie pojedyncze zdarzenie, lecz ogół czynów rozpatrywanych jako zjawisko społeczne. Żeby je opisać, sama liczba przypadków nie wystarcza.
W podręczniku wskazano kilka podstawowych wymiarów analizy. Rozmiary mówią, ile zdarzeń miało miejsce na określonym obszarze i w określonym czasie. Nasilenie pozwala odnieść liczbę przestępstw do liczby mieszkańców. Dynamika pokazuje zmiany w czasie, a struktura — jaki udział w ogólnej liczbie mają poszczególne rodzaje przestępstw.
I tu pojawia się jedna z najczęstszych pułapek. Sama informacja, że „liczba przestępstw wzrosła”, bez wiedzy o okresie, populacji i rodzaju czynów, mówi mniej, niż sugeruje nagłówek. Liczba bez kontekstu jest bardzo pracowita — potrafi udawać wniosek.
Po co te wszystkie miary?
Systematyczny opis zjawiska jest punktem wyjścia do dalszych pytań: gdzie przestępczość koncentruje się najbardziej, jak zmienia się w czasie, jakie typy czynów dominują i jakie czynniki mogą wiązać się z obserwowanymi różnicami.
Kryminologia obejmuje także zjawiska związane z zachowaniami zakazanymi lub społecznie szkodliwymi, które nie zawsze mieszczą się w prostym obrazie przestępczości. Dlatego analiza kryminologiczna wymaga zarówno precyzyjnych definicji, jak i ostrożności w interpretowaniu danych.