Policjant, prawnik czy student — kto lepiej rozpoznaje kłamstwo?

•

Doświadczenie zawodowe brzmi jak przewaga. Nowe badanie pokazuje jednak, że w wykrywaniu kłamstwa profesjonaliści nadal pozostają zaskakująco blisko poziomu przypadku.

Policjant słyszy kłamstwa w pracy. Prawnik również. Pracownik ubezpieczeń ma z nimi zawodowo całkiem regularny kontakt, a nauczyciel — cóż, zna przynajmniej kilka wersji historii o tym, dlaczego praca domowa nie dotarła na czas. Można więc oczekiwać, że doświadczenie powinno wyostrzać zdolność rozpoznawania, kto mówi prawdę.

Nowe badanie opublikowane w Journal of Police and Criminal Psychology sprawdziło właśnie to założenie. Wzięło w nim udział 65 policjantów, 82 przedstawicieli innych zawodów regularnie stykających się z kłamstwem oraz 220 studentów. Uczestnicy oceniali nagrania osób mówiących prawdę lub kłamiących.

Zawód nie daje supermocy

Wyniki były mało spektakularne, co w nauce bywa bardzo dobrą wiadomością. Wszystkie grupy radziły sobie mniej więcej na poziomie przypadku. Policjanci nie okazali się wyraźnie lepsi od prawników, nauczycieli, pracowników ubezpieczeń ani studentów.

To nie znaczy, że doświadczenie zawodowe nie ma żadnej wartości. Oznacza natomiast, że samo wieloletnie obcowanie z ludźmi, którzy czasem mijają się z prawdą, nie zamienia człowieka w biologiczny wariograf.

Ciekawy był inny wynik. Policjanci bardziej realistycznie oceniali własną skuteczność, podczas gdy pozostali profesjonaliści i osoby bez takiego doświadczenia częściej ją przeceniali. Być może więc jednym z efektów praktyki jest nie tyle lepsze wykrywanie kłamstwa, ile większa świadomość, jak łatwo się pomylić.

Problem zaczyna się przy „ja po prostu widzę”

Badania nad kłamstwem od lat pokazują, że ludzie chętnie korzystają z popularnych wskazówek: unikania wzroku, nerwowych ruchów, nietypowej mimiki czy napięcia. Tyle że zachowania te mogą świadczyć o bardzo wielu rzeczach. Stres podczas rozmowy z policją jest na przykład dość słabym dowodem kłamstwa. Jest za to całkiem dobrym dowodem, że ktoś rozmawia z policją.

W praktyce niebezpieczna jest zwłaszcza pewność siebie. Jeśli uznamy, że „rozpoznaliśmy” kłamcę, kolejne informacje łatwo zaczynają pasować do tej tezy. Niespójność staje się dowodem oszustwa, zdenerwowanie — kolejnym dowodem, a spokój można zawsze zinterpretować jako wyrachowanie. Hipoteza robi się wtedy wyjątkowo odporna na rzeczywistość.

Nie patrz mniej. Pytaj lepiej

Autorzy nie twierdzą, że ocena wiarygodności jest niemożliwa. Przypominają raczej, że intuicyjna obserwacja zachowania ma poważne ograniczenia, a techniki oparte na sposobie prowadzenia rozmowy i analizie treści także nie są wolne od błędów.

Warto więc przesunąć pytanie. Nie „kto najlepiej widzi kłamstwo?”, lecz „jak stworzyć warunki, w których mamy większą szansę sprawdzić informację?”. To mniej efektowne niż czytanie człowieka z ruchu brwi. Za to znacznie bardziej użyteczne.

Źródło: Mélanie Fernandes et al., “Lie Detection Performances and Beliefs in Different Groups of Professionals”, Journal of Police and Criminal Psychology, 19.08.2026. DOI: 10.1007/s11896-026-09851-0

https://doi.org/10.1007/s11896-026-09851-0