Kryminologia interesuje się nie tylko przestępstwem, sprawcą i ofiarą. Bada również to, co dzieje się po drugiej stronie: w jaki sposób społeczeństwo próbuje zapobiegać zachowaniom naruszającym normy i jak na nie reaguje.
Ten obszar obejmuje instytucje kontroli społecznej i mechanizmy, które mają podtrzymywać określony porządek. Nie wszystkie działają przez ustawę, mundur i pieczątkę.
Kontrola nieformalna
Kontrola nieformalna działa w relacjach społecznych. Obejmuje wzory zachowań przekazywane w kontaktach między ludźmi, reakcje otoczenia, zwyczaje, aprobatę i dezaprobatę. Często zaczyna działać zanim pojawi się jakakolwiek instytucja państwowa.
Jej skuteczność trudno sprowadzić do jednego mechanizmu. Rodzina, grupa rówieśnicza, szkoła, miejsce pracy czy lokalna społeczność mogą wzmacniać określone normy albo przeciwnie — osłabiać ich znaczenie.
Kontrola formalna
Kontrola formalna ma charakter zamierzony i zinstytucjonalizowany. Opiera się na przepisach, regulaminach i działaniu powołanych do tego organów. W obszarze przestępczości oznacza to między innymi funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości, wykonywanie orzeczeń oraz stosowanie określonych sankcji i środków.
Kryminologia bada więc nie tylko to, czy kara została przewidziana w przepisach, ale także jak system działa w praktyce i jakie przynosi skutki. Sam przepis nie wychodzi przecież z kodeksu, żeby osobiście zapobiegać przestępstwom.
Po co badać reakcję społeczną?
Mechanizmy kontroli mogą ograniczać zachowania niepożądane, ale mogą też wywoływać skutki uboczne. Dlatego kryminologia analizuje zarówno założenia systemu, jak i jego rzeczywiste funkcjonowanie.
To kolejny przykład, że badanie przestępczości nie kończy się na pytaniu „kto popełnił czyn?”. Równie ważne jest pytanie, jak odpowiada na niego społeczeństwo — i czy ta odpowiedź rzeczywiście działa tak, jak zakładano.
Źródło: Dominik Wzorek, Dagmara Woźniakowska, rozdział „Czym jest kryminologia?”